Stopa procentowa

Analizują czynniki określające wysokość stopy procentowej powinno się uwzględniać fakt występowania w gospodarce wielu różnorodnych stóp procentowych. Ważne jest wiec rozróżnienie pomiędzy czynnikami określającymi poszczególne stopy procentowe oraz tymi determinantami, które wpływają na ogólny poziom stóp procentowych w gospodarce. Należy jednak pamiętać, że czynniki wpływające na ogólny poziom stóp procentowych prawie nigdy nie pozostają bez wpływu na wysokość każdej stopy procentowej z osobna. Istotnym czynnikiem determinującym poziom poszczególnych stóp jest ryzyko, że pożyczone pieniądze nie zostaną zwrócone. Im ryzyko to jest większe- tym wyższej stopy procentowej należy oczekiwać. W konkretnym wypadku ta jedna z głównych zasad finansów nie była przestrzegana w Polsce w latach 1989-1992, co doprowadziło do powstania złożonego problemu „złych długów” w wielu bankach komercyjnych. Największe ryzyko nieodzyskania pożyczonych pieniędzy dotyczy osób fizycznych oraz nowopowstałych firm, których kondycja finansowa nie jest pewna. Państwo w przeciwieństwie do wymienionych wyżej podmiotów, uważane jest za najmniej ryzykownego dłużnika. Zasada ta dotyczy jednak pożyczkodawców we własnym kraju oraz państw silnych gospodarczo w przypadku pożyczkodawców zagranicznych. Również banki oraz duże przedsiębiorstwa uważa się za „mało ryzykownych” pożyczkobiorców.

Marksistowska ekonomia polityczna

Marksistowska ekonomia polityczna traktuje jako główną przyczynę kryzysów działanie podstawowej sprzeczności produkcji kapitalistycznej. Istota tej sprzeczności polega na tym, że produkcja w .gospodarce kapitalistycznej ma charakter społeczny, natomiast przywłaszczanie — prywatnokapitalistyczny. Działanie tej sprzeczności prowadzące do powstania kryzysów nadprodukcji wystąpiło wraz z ugruntowaniem się kapitalistycznych stosunków produkcji i rozwojem wielkiej, kapitalistycznej produkcji maszynowej. Przy potężnych rozmiarach produkcji, jakie niesie ze sobą kapitalistyczny przemysł, oparty na zastosowaniu maszyn, występują wszystkie materialne przesłanki cykliczności produkcji kapitalistycznej. Przesłanki te nie mogły jeszcze ujawnić się z całą siłą w okresie manufakturowego stadium kapitalizmu, przy względnie małej produkcji i małej dynamice zmian w technice produkcji. Rozpatrzymy bliżej istotę podstawowej sprzeczności gospodarki kapitalistycznej. Społeczny charakter produkcji w kapitalizmie polega na tym, że każdy towar jest wytworem pracy wielu ludzi i przeznaczony jest do zaspokojenia potrzeb społecznych. Fakt, że każdy towar jest wytworem wysiłku wielu producentów, wynika ze społecznego podziału pracy. Przejawem społecznego charakteru produkcji kapitalistycznej jest skupienie procesów produkcyjnych w wielkich zespołach produkcyjnych, przedsiębiorstwach i zespołach przedsiębiorstw, zatrudniających wielu robotników i pracowników inżynieryjno-technicznych, dysponujących olbrzymimi kapitałami i środkami.

Kształtowanie popytu

Popyt na pieniądz wyraża zapotrzebowanie na pieniądz w ujęciu realnym, tj. realny zasób pieniądza. Pieniądz jest zmienną o charakterze nominalnym, a nie wielkością realną. Nikt nie jest w stanie określić ilości dóbr jakie może nabyć za l min zł, dopóki nie dowie się ile wynosi cena tych dóbr. Zasoby pieniądza w ujęciu realnym oznaczają więc silę nabywczą pieniądza w stosunku do dóbr. Jeśli ceny wzrosną w badanym okresie dwukrotnie, należy spodziewać się podwojenia się popytu na pieniądz w ujęciu nominalnym i utrzymania się popytu na realny zasób pieniądza na nie zmienionym poziomie. Motyw transakcyjny utrzymywania pieniędzy wynika z faktu braku doskonałej synchronizacji wpływów (przychodów) i wydatków w czasie. Trudno bowiem o wykorzystywanie wpływów ze sprzedaży do natychmiastowego nabywania oprocentowanych aktywów, a następnie ich natychmiastowej odsprzedaży w momencie, w którym należałoby pokryć wydatki. Koszty zakupu i sprzedaży papierów wartościowych mogłyby się okazać wyższe, aniżeli odsetki, jakie można by było dzięki takiej operacji uzyskać. Ponadto niemożliwe jest w praktyce śledzenie wszystkich szczegółowych zmian pozycji wpływów i wydatków, a zatem niemożliwa jest właściwa ocena momentu, w którym pojawia się zapotrzebowanie na pieniądz i konieczna jest sprzedaż aktywów. Utrzymywanie pieniądza pozwala zaoszczędzić czas i wysiłek związany z zawieraniem transakcji. Podmioty gospodarujące będą utrzymywały gotówkę tylko wtedy, gdy korzyści z tego faktu płynące zrównoważą koszt alternatywny. Kosztem alternatywnym lub kosztem utraconych możliwości w przypadku utrzymywania pieniędzy są odsetki utracone w wyniku utrzymywania aktywów finansowych w postaci pieniądza, a nie w formie np. oprocentowanych papierów wartościowych.

Pierwszy kryzys ogólnej nadprodukcji

Pierwszy kryzys ogólnej nadprodukcji wystąpił w 1825 r. Tak jak poprzednio, dotknął on przede wszystkim gospodarkę angielską, przeniósł się jednak i do innych krajów — USA, Francji, odbił się także na gospodarce niemieckiej. Marks, mówiąc o wielkim przemyśle w posłowiu do drugiego wydania I tomu Kapitału, pisał, że ,,.. .dopiero z kryzysem z 1825 r. rozpoczyna on cykl swego nowoczesnego żywota”. Po tym kryzysie następuje szereg zaburzeń kryzysowych, które powtarzają się w odstępach mniej więcej 10-letnich: 1837,1847,1857 i 1866 r. Były to powszechne, obejmujące wiele krajów kapitalistycznych kryzysy nadprodukcji. Kryzysem, który odegrał istotną rolę w procesie przekształcania się kapitalizmu przedmonopolistycznego w monopolistyczny, powodując gwałtowne przyspieszenie koncentracji i centralizacji kapitału, był kryzys w 1873 r. Kryzys w latach 1900^1903 jest pierwszym w okresie monopolistycznego stadium kapitalizmu. Szczególne miejsce w historii zajmuje kryzys w latach 1929 1933. Podkreślamy znaczenie tego kryzysu nie tylko ze względu na jego ostrość i wszechświatowy zasięg, ale także ze względu na konsekwencje w dziedzinie polityki gospodarczej w krajach kapitalistycznych, kształtowanie się burżuazyjnej myśli ekonomicznej, rewizję wielu kanonów, które do tego czasu wyznawała ta ekonomia. Dla scharakteryzowania głębi tego kryzysu przytoczymy kilka danych statystycznych. Na przykład produkcja surówki w najniższym punkcie spadku cofnęła się w USA o 42 lata (do poziomu z 1890 r.), w Anglii — o 76 lat (do poziomu z 1856 r.), w Niemczech — o 45 lat.

Polityka rezerw

Rezerwy obowiązkowe gromadzone mogą być nie tylko w stosunku do zobowiązań ale również w stosunku do udzielonych kredytów. Rezerwy te traktowane są przez banki komercyjne jako swoisty podatek (są na ogół nieoprocentowane), który zobowiązane są płacić bankowi centralnemu, zwłaszcza, że ten ostatni jest najczęściej bankiem państwowym, lokującym nadwyżki w budżecie państwa, Wskaźnik rezerw obowiązkowych nie powinien być często zmieniany, gdyż powodowałoby to destabilizacje polityki pieniężnej i ekonomicznej. Polityka zmian wskaźnika rezerw obowiązkowych działa w jednakowym stopniu na wszystkie banki w kraju. W równym stopniu bądź zwiększa płynność banków, nie działa wiec selektywnie na wybrane instytucje finansowe, co może doprowadzić do sytuacji w której bank o nadmiarze płynności może zostać zobowiązany do zmniejszenia wskaźnika rezerwowego, co oczywiście wywoła dalsze powiększenie możliwości udzielania pożyczek”. Istotną wadą tego instrumentu jest to, że bankom trudno jest się dostosować do wymaganego wskaźnika, W praktyce zdarza się, że płacą one karne odsetki za utrzymywanie niewłaściwego poziomu rezerw, nie zmieniaj; własnej strategii finansowej. Jest to dowód na to, że w istocie rezerwy nie gwarantują wypłacalności banków. Prawo najczęściej nie pozwala na wykorzystywanie rezerw do realizacji nieprzewidzianych zleceń wypłat gotówki. Nawet gdyby można było wykorzystać rezerwy do tego celu, ich wysokość byłaby niewystarczająca do opanowania paniki finansowej, jeśli weźmiemy pod uwagę, że stanowią one jedynie ułamek kwoty złożonych depozytów (np. 10%). Nasuwa się więc wniosek, że głównym celem stosowania rezerw jest regulowanie ilości pieniądza tworzonego przez banki.

Rezerwy obowiązkowe

Instrumentem oddziaływania banku centralnego na ekspansję kredytową banków komercyjnych są tzw. rezerwy obowiązkowe, określane także mianem rezerw minimalnych. Wysokość rezerw obowiązkowych określona jest stopą minimalnych rezerw, ustaloną przez bank centralny. Stopa rezerw obowiązkowych jest to minimalna relacja rezerw gotówkowych do wkładów, jakie muszą utrzymać banki komercyjne na mocy decyzji banku .centralnego. Oczywiście banki mogą utrzymywać wyższe rezerwy gotówki w postaci wkładów w banku centralnym lub we własnym skarbcu, ale nie może to być kwota niższa od wyznaczonej współczynnikiem obowiązkowych rezerw. W sytuacji obniżenia się poziomu tych rezerw poniżej wymaganego minimum, bank komercyjny jest zobligowany do pożyczenia brakującej kwoty gotówki, co czyni zazwyczaj w banku centralnym. Konieczność utrzymywania rezerw gotówkowych ogranicza zakres kreacji wkładów bankowych, obniża wartość mnożnika kreacji pieniądza oraz zmniejsza podaż pieniądza przy danym poziomie bazy monetarnej. Rozważnie postępujące banki utrzymują rezerwy niezależnie od administracyjnych decyzji banku centralnego, jeśli jednak ten ostatni wymaga utrzymywania rezerw obowiązkowych ponad poziom, jaki normalnie chciałyby utrzymywać banki komercyjne, wówczas możliwości kreacji wkładów i kredytów tych banków są mniejsze w stosunku do potencjalnych.

Wzrost dochodów

Wzrost dochodów wywołuje na ogół wzrost transakcyjnego popytu na pieniądz, ponieważ większe dochody oznaczają większe zapotrzebowanie na pieniądz, w związku z zwiększonymi zakupami dóbr i usług. Wzrost stóp procentowych podniesie koszt alternatywny posiadania pieniądza w formie gotówki, zmniejszając skłonność do jej utrzymania. Wzrost poziomu cen zwiększy popyt na pieniądz, co wynika z konieczności oddłużenia transakcji dotychczas dokonywanych. Popyt na pieniądz wynika z funkcji jakie pieniądz pełni w gospodarce. Teoria pieniądza wskazuje na różne przyczyny determinujące wysokość popytu na pieniądz. Ogólnie rzecz biorąc podaje się dwie główne przyczyny, mianowicie: potrzebę dokonywania transakcji płatniczych i lokaty w pieniądzu. Związane jest to z dwoma funkcjami pieniądza: środka wymiany i funkcji środka akumulacji finansowej. Panuje także zgodność co do tego, czym jest uwarunkowany popyt na pieniądz ze względu na konieczność dokonywania transakcji i akumulacji finansowej. W pierwszym przypadku zakłada się, w różnych teoriach pieniądza, że tym czynnikiem jest wielkość nominalnego dochodu narodowego, którego wzrost prowadzi do zwiększenia popytu na pieniądz. W drugim przypadku czynnikiem tym jest poziom stopy procentowej oraz dochodowość wielu aktywów finansowych i dóbr realnych. Wzrost stopy procentowej oraz dochodowość aktywów finansowych i realnych oznacza bowiem spadek popytu na pieniądz. Uwarunkowanie wielkości popytu na pieniądz tymi dwoma czynnikami jest odmiennie interpretowane przez różne teorie pieniądza.

Współczesna gospodarka rynkowa

Współczesna gospodarka rynkowa charakteryzuje się współodpowiedzialnością banku centralnego i rządu za politykę pieniężną i kredytową. Polityka pieniężna przestała dominować w polityce gospodarczej, stając się jednym z ogniw tej polityki, co w konsekwencji doprowadziło do ograniczenia samodzielności decyzji i stopnia niezależności banku centralnego od rządu. Jednocześnie jednak trwa proces ciągłego udoskonalania instrumentów działania banku centralnego w trakcie realizowania zadań polityki pieniężnej, ze szczególnym uwzględnieniem narzędzi, oddziaływania na kształtowanie podaży pieniądza w odpowiedniej proporcji do przebiegających w gospodarce procesów wytwarzania, podziału i ostatecznego wykorzystania dochodu narodowego. Wybór środków realizacji polityki monetarnej uzależniony jest od sytuacji gospodarczej, społecznej i politycznej danego kraju, a przede wszystkim od stadium rozwoju rynku pieniężnego w konkretnym kraju oraz od doraźnej polityki tzw. łatwego lub trudnego pieniądza. Instrumenty selektywnej kontroli polityki monetarnej zwane także instrumentalni sterowania bezpośredniego, wykorzystywane są wówczas, gdy mechanizm rynkowy nie zapewnia właściwego przepływu funduszów w gospodarce. Nieodzowne staje się wówczas stosowanie środków administracyjnych, które oddziałują na zjawiska pieniężne bezpośrednio, zgodnie z preferencjami władzy monetarnej w tym zakresie.

Refinansowanie banków

Bank centralny może podwyższać, obniżać lub stabilizować podaż pieniądza oraz wysokość stopy procentowej poprzez udzielanie kredytów bankom komercyjnym. Kredyty oraz zasady ich udzielania można nazwać instrumentami polityki refinansowej. Podstawową formą instrumentu refinansowania przez bank centralny jest redyskonto weksli, zdyskontowanych uprzednio przez bank komercyjny (kredyt redyskontowy). Ceną kredytu redyskontowego określa stopa redyskontowa, która jest stopą procentową stosowaną przez bank centralny przy udzielaniu pożyczek bankom komercyjnym. W jaki sposób oddziałuje stopa redyskontowa na zachowanie się banków komercyjnych? Załóżmy, że stopa procentowa obowiązująca na rynku wynosi 48% i bank centralny jest gotów udzielać kredytu redyskontowego także na 48%, Oprocentowanie kredytów udzielanych przez banki komercyjne wynosi 48% i nawet jeżeli wskutek paniki finansowej zacznie im brakować gotówki, zawsze mogą. ją pożyczyć od banku centralnego na 48 %. W tej sytuacji banki nie mogą stracić, nawet rozwijając swoją, akcję kredytową na maksymalnie możliwi skalę (utrzymując tylko niewiele ponad wymaganą rezerwę obowiązkową). Jeżeli jednak stopa kredytu redyskontowego zostanie podniesiona do poziomu 52%, wówczas banki mogą dojść do wniosku, że nie opłaci im się ryzykować i udzielać dodatkowych kredytów na 48%, ryzykując spadek swych rezerw gotówki do minimalnego poziomu wkładów. Gdyby bowiem nastąpiło masowe wycofywanie wkładów, banki musiałyby skorzystać z kredytu redyskontowego oprocentowanego na 52%, co doprowadziłoby w ostatecznym! rozrachunku do strat, gdyby kredyty udzielane były nadal na 48%. Bardziej opłacalne jest w tej sytuacji utrzymywanie nadwyżki rezerw gotówkowych, która zabezpieczy banki przed ryzykiem niespodziewanego wycofywania wkładów.

Funkcje pieniądza

Istotą pieniądza najwyraźniej oddają funkcje, jakie pieniądz pełni w gospodarce. Najistotniejsza funkcją pieniądza jest jego powszechna akceptowalność jako środka płatniczego i środka wymiany. Jako środek płatniczy pieniądz jest narządziem regulowania zobowiązań wynikających nie tylko z transakcji kupna-sprzedaży, ale także z tytułu zobowiązań kredytowych, podatkowych itp. Pieniądz pełni funkcją środka wymiany (cyrkulacji) w transakcjach kupna-sprzedaży wówczas, gdy uregulowanie należności nastąpuje w gotówce, natychmiast po dokonaniu transakcji. Transakcje gotówkowe wystąpują coraz rzadziej w obrocie gospodarczy, w którym dominują transakcje bezgotówkowe, cząsto kredytowe. Dlatego też coraz wiąkszego znaczenia nabiera funkcja pieniądza jako środka płatniczego, a zawążeniu ulega funkcja środka cyrkulacji. Pieniądz jest także powszechnie stosowanym miernikiem wartości, w swoich jednostkach wyrażając wartość różnych towarów. E. Drabowski proponuje zastąpienie określenia funkcja miernika wartości, określeniem frakcja denominatora. Ta ostatnia nazwa jest bardziej ogólna niż funkcja wyrażania wartości w pieniądzu, czyli ustalenie ceny. Pieniądz pełni także funkcją, środka przechowywania wartości. Jako środek przechowywania wartości pieniądz jest jednym ze składników majątku, obok takich składników, jak aktywa quasi – pieniążne, aktywa finansowe, aktywa rzeczowe.