Transformacja

W porównaniu z innymi składnikami majątku pieniądz cechuje brak kosztów transformacji. Każdy aktyw finansowy lub rzeczowy nim zostanie użyty do regulowania zobowiązań jest na ogół zamieniany na pieniądz, co wiąże się z ponoszeniem pewnych kosztów. Ta cecha pieniądza jest nieodłącznie związana z pojęciem płynności. Pieniądz jest najbardziej płynnym aktywem finansowym. Pojęcie płynności jest bardzo ważnym elementem rynku pieniężnego. Pojęcie to może być rozpatrywane jako płynność poszczególnego aktywu, jednostki gospodarczej lub systemu gospodarczego jako całości. Płynność jednostki gospodarczej zależy nie tylko od jej aktywów, ale także od struktury zobowiązań. Płynność jednostki gospodarczej albo stan jej płynności oznacza sytuację, w której jednostka ta jest zdolna do pokrywania swoich bieżących zobowiązań oraz tych zobowiązań, które powstają z podejmowania nowych decyzji finansowych. Płynność systemu gospodarczego albo ogólny stan płynności, polega na zdolności pokrywania przez rynek pieniężny wszelkich potrzeb płatniczych jednostek gospodarczych tworzących sektor gospodarczy. Odpowiedzialny za ogólny stan płynności jest przede wszystkim bank centralny. Pojęcie płynności wiąże się ponadto ze stabilnością wartości oraz łatwością oferowania na rynku. Tezaurywany pieniądz nie przynosi jego posiadaczowi dochodu, chociaż uważa się, że jest to właśnie cena za płynną formę przechowywanej wartości i brak kosztów konwersji. Ponadto pieniądz taki zachowuje stałą wartość nominalną, a jego wartość realna zależy od zachodzących w gospodarce procesów inflacyjnych lub deflacyjnych, sprzyjających deprecjacji lub aprecjacji pieniądza.

Organizacja banku

Istnieją dwa skrajne modele organizacji banku centralnego, który może funkcjonować jako bank banków lub masobank. Model bankowy charakterystyczny jest dla gospodarki centralnie sterowanej, gdy w jednym banku następuje koncentracja wszystkich operacji bankowych (ewentualnie w niewielkiej ich liczbie). Jest to system jednoszeeblowy, w którym bank centralny jest narzędziem realizacji polityki państwa, skupiając w swoim ręku kredytowanie całej działalności gospodarczej. Model banku banków występuje w gospodarce rynkowej, gdzieprawo treapośredniego kredytowaraapodmiotów gospodarczych przysługuje bankom komercyjnym. Jest to model dwuszczeblowy, w który wbudowane są instrumenty pośredniego oddziaływania banku centralnego na pozostałe banki występujące w gospodarce. Model monobanku funkcjonował w Polsce do 1989 roku, od którego datują się istotne zmiany w polskim systemie bankowym, stopniowo przybliżające organizację bankowości do systemów charakterystycznych dla rozwiniętej gospodarki rynkowej. W „czystej” postaci rzadko można się spotkać z tymi skrajnymi rozwiązaniami.

Stopa procentowa

Pieniądz, aczkolwiek sam w sobie bardzo użyteczny, o ile nie jest w żaden sposób wykorzystywany, w dłuższym okresie czasu nie przynosi jego posiadaczowi zysku. Jeżeli odłożymy 100 tyś. zł do portfela na okres dwóch lat, to po upływie tego czasu będzie to nadal 100 tyś. zł, a procesy inflacyjne ograniczą siłę nabywczą tej kwoty wskutek czego możliwe będzie zakupienie mniejszej ilości dóbr w stosunku do tej, którą można było kupić przed dwoma laty. Powszechna jest także opinia, że 100 tyś. zł posiadane dzisiaj ma większą wartość aniżeli ta sama kwota zainkasowana za dwa miesiące. Przyczyną takiego rozumowania jest nie tylko fakt występowania w gospodarce procesów inflacyjnych, ale również możliwość natychmiastowego zainwestowania posiadanej kwoty, co potencjalnie zwiększa szansę powiększenia posiadanego kapitału. Analogiczna sytuacja ma miejsce wówczas, gdy pewną pożyczoną sumę pieniędzy należy zwrócić wierzycielowi w umownym terminie. Zwracając pożyczone pieniądze zwraca się zazwyczaj kwotę większą od pożyczonej, co wynika z konieczności zapłacenia odsetek za to, że wierzyciel nie mógł w tym czasie wykorzystywać posiadanych pieniędzy. Ponadto w okresie trwania pożyczki ponosił on ryzyko związane z możliwością niewypłacalności dłużnika. Okoliczności te przesądzają o istnieniu zmienności wartości pieniądza w czasie.

Należność

Należność jest uprawnieniem osoby fizycznej lub prawnej do otrzymania w danym terminie określonego świadczenia pieniężnego od innej osoby fizycznej lub prawnej zwanej dłużnikiem. Należność jest pojęciem przeciwstawnym zobowiązaniu. Zobowiązanie jest to konieczność świadczenia pieniężnego na rzecz określonego podmiotu. Najczęściej jest to wyrażony w pieniądzu dług, który musi być uiszczony przez dłużnika na rzecz wierzyciela. Zobowiązanie jest pojęciem odwrotnym do należności. Stopa procentowa informuje więc, jaki procent kwoty pożyczki należy zapłacić tytułem odsetek za umowny okres wykorzystywania obcego pieniądza. Stopa procentowa jest to instrument powszechnie wykorzystywany w bankowości i finansach ze względu na jej uniezależnienie od kwoty pożyczki w stosunku do bezwzględnej wartości odsetek, co czyni ją bardziej uniwersalną w praktycznym stosowaniu. Stopa procentowa jest w istocie ceną pieniądza. Cenę tę płaci pożyczkobiorca za możliwość dysponowania pieniędzmi pozy czy kodawcy. Pożyczkodawca wynagradzany jest za to, że nie może dysponować swoimi pieniędzmi. Kalkulacja ceny pieniądza musi więc uwzględniać nie tylko wynagrodzenie wierzyciela za czas oczekiwania na zwrot należności, ale także koszt ryzyka związanego z możliwością niewypłacalności dłużnika oraz konieczność utrzymania realnej wartości pieniądza.

Kurs walutowy

Kursy referencyjne polegają na ustaleniu przez władze walutowe średniej, dopuszczalnej strefy wahań kursu, po przekroczeniu której następuje interwencja władzy walutowej w zakresie regulacji kursu. Granice strefy wahań /.mieniane są co 3-5 lat, co powoduje, że jest to kurs płynny, z cechami kursu pełzającego, a także w pewnym zakresie kursu stałego o rozszerzonej marży wahań, ponieważ kurs rynkowy waha się bardzo szeroko. Kursy stałe mogą charakteryzować się dużymi lub niewielkimi wahaniami wokół kursu centralnego. Kurs stały był powszechnie stosowany przez uprzemysłowione kraje w latach 1947-1971. Kurs stały krótkookresowy charakteryzuje się częstą zmianą parytetu na którym jest oparty. Zmiany kursu dokonywane są najczęściej pod wpływem tempa inflacji w kraju w porównaniu z zagranicą. Kurs ten stosowany jest aktualnie w Polsce. Sztywny kurs walutowy cechuje się niezmiennością parytetu w długim okresie chaosu, pomimo że na taką zmianę kursu wskazuje stan bilansu płatniczego. Omówionych systemów kursów walutowych nie można oceniać jako dobrych lub złych bez uwzględnienia ich adekwatności w stosunku do warunków występowania. W praktyce gospodarczej rzadko wy stępuj ą krańcowe rozwiązania w postaci kursu w pełni płynnego z jednej strony, czy też idealnie.

Funkcje banku

Funkcje banku centralnego kształtują się rozmaicie, w zależności od przyjętej koncepcji organizacyjnej bankowości i znajdują najczęściej zapis w ustawodawstwie danego kraju. Funkcja emisyjna banku centralnego polega na możliwości wprowadzania do obiegu pieniądza w zasadzie bez obawy bankructwa. Możliwość bankructwa banku centralnego istniała w systemie waluty złotej, dzisiaj bank centralny w wypadku nagłego wycofywania wkładów przez klientów może po prostu w szybszym tempie wprowadzać do obiegu nowe banknoty. W związku z tym bank centralny jest zawsze wypłacamy, a wkłady w nim ulokowane są całkowicie pewne. Bank centralny pełniąc funkcję banku banków oddziałuje na wielkość obiegu gotówkowego bezgotówkowego, a tym samym płynność całego systemu bankowego, wykorzystując w tym celu szereg instrumentów polityki monetarnej. Poprzez politykę rezerw obowiązkowych kształtuje potencjał kredytowy pozostałych banków. Jako bank gospodarki narodowej i bank państwa odpowiada za stabilność pieniądza krajowego, która ma zapewnić stały wzrost podstawowych wielkości ekonomicznych takich jak dochód narodowy czy produkt globalny. Działając jako bank gospodarki narodowej bank centralny państwa powinien czuwać nad równowagą bilansu płatniczego oraz obsługiwać i organizować płatności zagraniczne, dbając o odpowiednie kształtowanie polityki dewizowej i międzynarodowych stosunków kredytowych. Pełniąc funkcję banku państwa, bank centralny udziela kredytów dla rządu, obsługuje dług państwowy oraz prowadzi kasową obsługę budżetu państwa.

Bilans płatniczy

Bilans płatniczy jest to zestawienie wszystkich przychodów i wydatków kraju wynikających z jego stosunków z zagranicą w danym okresie. W bilansie płatniczym (bilansie obrotów płatniczych z zagranicą) każda pozycja jest księgowana dwustronnie: po stronie kredytowej i po stronie debetowej. Wszystkie transakcje płatnicze powodujące wzrost zasobów rzeczowych i finansowych kraju są zapisywane w bilansie płatniczym po stronie „Winien”, a zmniejszenie ich – po stronie „Ma”. Przedsiębiorstwa zagraniczne działające na terenie kraju są traktowane tak jak przedsiębiorstwa krajowe, tzn. ich wpływy i wydatki realizowane na terenie kraju nie są wliczane do bilansu płatniczego w przeciwieństwie do operacji z zagranicą, łącznie z obrotami z krajem ich pochodzenia. Wpływy i wydatki krajowe przedsiębiorstw działających za granicą są traktowane jako dewizowe i wlicza sieje do bilansu płatniczego kraju macierzystego. Podwójny system ewidencji obrotów płatniczych powoduje, że bilans płatniczy w sensie rachunkowym wykazuje równowagę wpływów i wydatków, a zatem jest zawsze zrównoważony. Składowymi bilansu płatniczego są rachunek obrotów bieżących oraz rachunek obrotów kapitałowych. Rachunek obrotów bieżących jest to zapis przepływu dóbr i usług pomiędzy danym krajem i zagranicą oraz pozostałych dochodów netto z zagranicy. Obroty towarowe obejmują eksport i import dóbr takich jak: odzież, węgiel, statki, żywność. Obroty usługowe, zwane także niewidzialnymi, obejmują eksport i import usług turystycznych, bankowych, ubezpieczeniowych i innych. Obroty towarowe i obroty usługowe łącznie składają się na bilans handlowy albo inaczej – eksport netto dóbr i usług.

Abstrakcyjna możliwość kryzysu

Abstrakcyjna możliwość kryzysu pogłębiona zostaje dalszym rozwojem funkcji pieniądza, a przede wszystkim pojawieniem się funkcji pieniądza jako środka płatniczego, przy której realny pieniądz wkracza dopiero w terminach odległych w czasie od momentu dokonywania kupna-sprzedaży. Przy transakcjach kredytowych możliwość kryzysów zwiększa się na skutek powstania całego łańcucha zależności między sprzedawcami-wierzycielami a nabywcami-dłużnikami. Załamanie w jednym z ogniw, a więc ruina jednego z dłużników-nabywców towarów na kredyt, pociąga za sobą negatywne skutki i możliwość zaburzeń gospodarczych u wierzyciela-sprzedawcy, który może być w stosunku do innego producenta dłużnikiem-nabywcą itd. Na gruncie prostej produkcji towarowej i cyrkulacji towarów za pośrednictwem pieniądza —jako środka płatniczego — brak jest warunków do przekształcania się możliwości kryzysu w rzeczywistość. Przy niewielkich rozmiarach produkcji towarowej, braku szerokich powiązań między producentami, powstające w poszczególnych ogniwach zjawiska nadprodukcji nie mają charakteru powszechnego. Kryzysy stają się realną rzeczywistością wraz z ukształtowaniem kapitalistycznej produkcji maszynowej, rozwojem kapitalistycznych stosunków produkcji i powstaniem właściwych tym stosunkom sprzeczności ekonomicznych.

Użytkowanie pieniądza

Ponieważ pieniądz ważony był uciążliwy w użytkowaniu, z czasem został zastąpiony pieniądzem odliczanym. Sztaby dzielono na równe kawałki (najczęściej o kształcie placków lub kulek), konsekwencją czego stał się proceder psucia pieniądza. Skutkiem psucia pieniądza, pieniądz „gorszy” wypierał z obiegu pieniądz „lepszy”. Obserwacja tego zjawiska doprowadziła do wykrycia jednego z praw obiegu pieniądza, które funkcjonuje takie w obecnych warunkach. Prawo o wypieraniu z obiegu „lepszego” pieniądza przez pieniądz „gorszy” wykryte zostało w XVI w. niezależnie przez T. Greshama i M. Kopernika. W warunkach monometalizm oznaczało to, że z monet o tej samej wartości nominalnej pozostawały w obiegu „gorsze”, o mniejszej zawartości kruszcu, podczas gdy monety o większej zawartości kruszcu były wypierane z obiegu i podlegały tezauryzacji lub służyły jako środek płatniczy w obrotach zagranicznych. W systemie dwukruszcowym, przy określonym nominale monet złotych i srebrnych, wobec wahania się cen tych kruszców, pozostawały w obiegli monety z kruszcu o innej wątłości w stosunku do nominału.

Geneza banku

Bank centralny jest w każdym państwie zasadniczym elementem całego systemu finansowego. Decyzje podejmowane w banku centralnym państwa wpływają bezpośrednio na takie wielkości ekonomiczne jak: stopa procentowa, kurs walutowy, podaż pieniądza, dochód narodowy, konsumpcja, inflacja. Poglądy na temat roli i miejsca banku centralnego w gospodarce rynkowej nie są jednomyślne, co wynika z złożoności współczesnego systemu gospodarczego, rosnącej roli państwa w gospodarce, coraz szerszego zakresu redystrybucji finansowej z wykorzystaniem coraz bardziej złożonych form instytucjonalnych oraz instrumentów finansowych. Bank centralny był początkowo instytucją prywatną nastawioną na zysk. W miarę rozwoju gospodarczego rosła jego rola w zakresie finansowania działalności państwa. Powstał on w wyniku ograniczenia przywileju emitowania biletów bankowych o zasięgu ogólnokrajowym tylko do jednego banku, co w konsekwencji doprowadziło do ukształtowania się jego nadrzędnej pozycji w systemie bankowym. Pierwowzorem banku centralnego był Bank Anglii założony w 1694 roku, utworzony z banku emisyjnego i banku kredytowego jako mieszanej instytucji pieniężnej. W Polsce był to Bank Polski założony w 1828 r-, w Królestwie Polskim. Centralny Bank Anglii rozpoczął swoją działalność od udzielania państwu wysokoprocentowej pożyczki w biletach bankowych w zamian za otrzymany przywilej emisji banknotów. Państwo, przyznając bankowi prywatnemu przywilej emisji banknotów, zobowiązywało bank do ich wymiany na pieniądz kruszcowy. Jednocześnie państwo nadawało banknotom charakter prawnego środka płatniczego, co czyniło je powszechnie akceptowanymi w transakcjach kupna-sprzedaży. W zamian za nadanie tego przywileju państwo zapewniło sobie prawo nadzoru nad działalnością banków emisyjnych.